Phiên tòa chấm dứt. Các nhà cầm cán cân công lý đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, nhanh chóng khép lại hồ sơ với đầy đủ “tang chứng, vật chứng, không thể chối cãi.” Để định tội tên sát nhân Nguyễn Thanh Chấn, mức án đã qua hai lần xét xử là: Chung thân. Chẳng phải là pháp luật nhà nước VN “nghiêm minh” lắm sao?
Hẳn là trong bữa cơm chiều thịnh soạn tối hôm ấy, ngài chánh án sẽ hỉ hả mà kể với vợ con của mình về cái sự nghiêm minh của luật pháp và của chính mình. Và chánh án phu nhân sẽ mở to đôi mắt bồ câu trong như nước hồ thu ngước nhìn chồng ngưỡng mộ.
Thế rồi thời gian qua đi… một năm, hai năm… mười năm… Đùng một cái: Tên sát nhân bỗng chốc không phải là Nguyễn Thanh Chấn, người mà luật pháp nghiêm minh và ông chánh án nghiêm minh đã tuyên án tù chung thân trong một phiên tòa cũng rất nghiêm minh! Nhưng kẻ phát hiện ra điều oan khuất này không phải là người của luật pháp mà chính thủ phạm đích thực lù lù ra đầu thú! Thật là đáng buồn, và cũng thật là đáng buồn cười!
Một bà đi xem bói, ông thầy bói nhìn vào đôi mắt, lắng nghe giọng nói của thân chủ. Bằng linh cảm nghề nghiệp, ông thầy biết người này đang gặp chuyện buồn. Làm ăn gặp trở ngại, chồng ngoại tình vv… rồi cứ dựa vào đấy mà nói, chẳng mấy khi sai. Người của pháp luật cũng vậy, ngoài những tang chứng, vật chứng ra còn phải có cái khả năng của ông thầy bói. Nhìn vào mắt nghi can, trao đổi vài câu là có thể đoán mò là kẻ này có phải là thủ phạm hay không. Rồi những cuộc điều tra mang tính khoa học tiếp theo sẽ chứng minh là: Cái đoán mò kia là cái đoán đúng.
Vì không có khả năng chuyên môn này, các nhà luật pháp hay dùng đến những thủ đoạn hạ cấp. Ông Nguyễn Thanh Chấn, kẻ suýt nữa rục xương trong tù nói với báo chí rằng ông đã bị ép cung, bức cung, mớm cung…Thôi thì cứ nhận bừa đi, ký tên rồi về xà lim đánh một giấc cho yên thân còn hơn là ngồi nghe mấy ông lớn quát tháo, dọa dẫm, đôi khi còn dùng đến nhục hình thượng cẳng tay, hạ cẳng chân nữa. Những can phạm bị chết trong quá trình điều tra không phải chuyện lạ ở xứ này. Can phạm tự sát, can phạm đột tử vì chứng tim mạch… là cách giải thích cho những cái chết mờ ám.
Cách đây đã lâu, một người cũng bị kết án chung thân vì tội giết người cướp của. Khi được minh oan thì ông ta đã ngồi tù mười sáu năm. Mười sáu năm đủ cho một đứa bé thành một thanh niên hay một thanh niên thành một ông già. Khi ra khỏi tù thì những kẻ kết án ông đã về hưu hay đã chết. Không biết kiện ai. Đành kiện củ khoai vậy. Chánh án Nguyễn Minh Năng, người đã oai nghiêm tuyên án tù chung thân ông Nguyễn Thanh Chấn nói: “Bị cáo bị oan sai thì trách nhiệm là do quốc hội chứ biết làm sao.” Như Philato rửa tay trước tòa án xử Jesus, hai ngàn năm sau ngài chánh án cũng rửa tay sau vụ án Nguyễn Thanh Chấn.
Nói đến pháp luật không thể không kể đến vai trò của luật sư. “Tôi muốn gặp luật sư của tôi” một câu nói hết sức quen thuộc ở những quốc gia tiên tiến. Nhưng ở xứ này, câu nói đó có vẻ hoang tưởng. Vào thập niên 50 của thế kỷ trước, trong phiên tòa xử Thiếu tướng Ba Cụt Lê Quang Vinh, luật sư nói: “Luật của kẻ thắng chưa phải là công lý.” Đến thập niên 60, trong phiên tòa xử cố vấn Ngô Đình Cẩn, luật sư nói: “Tôi hy vọng gặp được ở đây những người cầm cán cân công lý, chứ không phải những tay đao phủ.”
Bây giờ chẳng ông luật sư nào dám bạo miệng phát ngôn như thế, cũng chẳng có những cuộc tranh cãi quyết liệt giữa luật sư và công tố viện, mà chỉ có những câu nói nhỏ nhẹ, lễ phép, dễ thương như thế này: “Xét vì bị cáo là con em gia đình liệt sĩ, có công với cách mạng, trẻ người non dạ, không được học hành, bị xúi giục, có vấn đề tâm thần…vv… Xin tòa khoan hồng…” Có ông luật sư nói thẳng: “Trước khi bảo vệ thân chủ, luật sư phải bảo vệ chính mình…”
Chánh án là thế, luật sư là thế. Vậy tìm công lý ở đâu ư? Ra nghĩa địa mà tìm. Có ông nhà thơ định nghĩa: “Công lý là một ký lông.” Hỏi lông gì? Ông trả lời: “Lông gì thì biết rồi! Còn giả vờ hỏi!”
Tuy nhiên, còn một đáp án khác cho câu hỏi kia, “Tìm công lý ở đâu ư? Hãy vào xem các chương trình tấu hài, vì Công Lý là tên của một diễn viên hài đang nổi tiếng trên sân khấu của đất nước này!”
Bảo Huân