Tôi ngạc nhiên khi nghe người bạn rủ đi thăm vườn Nhật. Bạn bảo vườn Nhật San Jose không lớn bằng vườn Nhật San Francisco nhưng có một hồ cá chép trong veo rất đẹp. Bà con anh em bạn bè nơi khác đến đây anh vẫn thường đưa đi xem và ai cũng thích. Tôi cũng không ngoại lệ.
Vườn Nhật San Francisco
Thật ra theo chương trình thì tôi muốn thăm vườn Nhật San Francisco hơn, bởi đó là một trong những vườn Nhật đầu tiên trên nước Mỹ có những nét đặc trưng độc đáo mang vẻ đẹp truyền thống cổ xưa. Nó được xây dựng như một phần của một ngôi làng Nhật Bản trong hội chợ quốc tế tổ chức vào năm 1894 tại công viên Golden Gate Park. Sau đó Nam tước Makoto Hagiware và cũng là một nhà thiết kế vườn cảnh đề nghị với ban giám đốc công viên biến ngôi làng thành một khu vườn Nhật. Vì thế nó có một ý nghĩa hết sức đặc biệt do chính những thế hệ di dân Nhật đầu tiên đến Mỹ muốn truyền bá văn hóa Nhật ra nước ngoài. Vườn Nhật bắt đầu trở nên nổi tiếng ở phương Tây như một loại vườn thiền (Zen Garden). Thuật ngữ này xuất hiện vào năm 1935 bởi một nhà văn Mỹ tên là Loraine Kuck trong quyển “100 vườn cảnh ở Kyoto” và kể từ đó từ ngữ này xuất hiện trong ngôn ngữ Nhật Bản (Zen Niwa).
Vườn Nhật San Francisco
Thấy bạn đang vui, chẳng lẽ làm mất hứng. Hơn nữa lịch trình cho chuyến đi San Francisco vào ngày mai có quá nhiều điểm đến nên tôi sợ không đủ thời gian cho mình ta bà. Vườn Nhật thì trên nước Mỹ hay trên thế giới có nhiều, mỗi nơi mỗi vẻ nhưng căn bản có những điểm chung trong việc sắp xếp theo một ý tưởng nghệ thuật thể hiện một triết lý nhân sinh của đạo Phật. Nhà thơ thiền sư Kobiri Emshiu ngồi trong trà thất cuối vườn miêu tả:
Một chòm cây mùa hạ,
một nét biển xa,
một vừng trăng chiếu mờ nhạt.
Tôi nhìn ra,
không có hoa,
cũng không có lá.
Trên bờ biển,
một chòi tranh đứng trơ trọi,
trong ánh nắng nhạt chiều thu.
Chỉ có con người đạo hạnh cao thâm, tâm linh được khai sáng mới có thể nhìn ra một thế giới thiền tâm trong một khu vườn cảnh tịch liêu và thanh bình đến thế. Còn chúng tôi, tâm hồn vẫn đục, tâm thức hướng ngoại, chìm trong cuộc sống với bao điều chộn rộn, chỉ cảm được cái đẹp tự nhiên bên ngoài trong một không gian chiều ngang mở rộng của khu vườn. Mọi thứ đều không cân đối, nhưng được tổ chức sắp xếp trật tự theo một quy luật tự nhiên, khiến con người có thể tự thân cảm nhận được cái vẻ đẹp thiên nhiên trong một bức tranh thủy mặc khi hòa mình vào một thế giới cỏ, cây, đá, nước. Đó chính là nét độc đáo của nghệ thuật vườn cảnh Nhật Bản và để có thể đạt được trình độ nghệ thuật này, các nghệ nhân làm vườn đã phải nỗ lực qua nhiều thế kỷ mới tạo dựng một phong cách riêng mà nó thể hiện qua lối sống và tinh thần của người dân đảo quốc Mặt trời. Cái tinh thần đó phải chăng là tinh thần trà đạo với ý nghĩa “Hòa, Kính, Thanh, Tịnh”, là sắc thái tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu cái đẹp đơn sơ mộc mạc, là sự khiêm tốn nhẹ nhàng không cầu kỳ tô vẽ. Ấn tượng của nó sâu đậm đến nỗi ta thường ca ngợi nó như một bức tranh toàn bích trong đó con người và thế giới thiên nhiên hòa nhập vào nhau thành một. Ngay cả trong kiến trúc Nhật cũng vậy, dù không gian chật chội vẫn không thể thiếu một góc nhỏ cho một bụi cây hay vài hòn đá rất nghệ thuật “Xem suối rì rào, nghe màu núi xanh” (Khuyết danh).
Góc uống trà trong vườn Nhật San Francisco
Cầu lưỡi liềm
Nhiều năm trước, tôi có dịp ghé thăm Los Angeles, người bạn thân hồi còn đi học dẫn tôi đến Japanese Village Plaza thưởng thức Sushi cùng rượu Sake. Anh nói rất thích không khí ở đây, không ồn ào và tao nhã. Đó là một hai con phố nhỏ trong khu vực trung tâm thành phố toàn người Nhật (không có người Tàu, Hàn hay Việt trộn lẫn), các cửa hiệu hay nhà hàng thiết kế rất đặc trưng Nhật không chê vào đâu được. Màu xanh xám của mái ngói âm dương, màu nâu nhạt của những thanh gỗ trang trí bao quanh cửa hàng hay màu xám trắng của khối đá tiểu cảnh chơi vơi giữa một góc phố. Tất cả không lòe loẹt, không phô bày như các khu phố Chinatown rực rỡ màu sắc hay Little Saigon có mái nhà cao cao, có cái cổng cong cong. Kiểu kiến trúc ở Japanese Village Plaza toát lên vẻ đẹp dịu dàng và đoan trang của một cô gái Nhật truyền thống khoác trên người bộ Kimono nhẹ nhàng đi giữa phố khiến ta đưa mắt ngắm nhìn một cách trân trọng và lặng lẽ khen thầm.
Hồ cá chép trong vườn Nhật San Jose có tiểu đảo hình con rùa
Cổng vào vườn Nhật San Jose
Hằng năm ở Washington D.C và New York vẫn tổ chức hội ngắm hoa anh đào (Hanami) thu hút nhiều sắc dân đến thưởng thức. Một cách phổ biến văn hóa dân tộc thâm thúy và đầy ấn tượng của người Nhật.
Hẳn nhiên mỗi sắc dân trên thế giới đến định cư trên nước Mỹ đều mang theo nền văn hóa riêng của dân tộc mình, chỉ có điều tùy theo số lượng số dân mà ấn tượng văn hóa hội nhập đậm hay nhạt. Có người nói đùa, ấn tượng văn hóa của người Việt mình là “sau hè bụi chuối luống rau, trước cửa là đôi dép nhựa”. Nghe có lý… ở vế trước, nhưng cách làm kinh tế “kitchen garden” (vườn rau quả) sau nhà không mang tính cộng đồng. Tôi có viết một bài “Chợ phiên Việt Nam trong làng Việt” ở New Orleans, Louisiana nhân Dự án “Viet Village Urban Farm” nhận giải xuất sắc của Hiệp hội Kiến trúc sân vườn Mỹ hồi năm 2008. Dự án này do trường Đại học Kiến trúc Tulane và khoa Kiến trúc sân vườn Đại học Louisiana thiết kế miễn phí nhằm xây dựng một vườn rau sinh thái thuần Việt quanh khu vực nhà thờ Mary Queen nơi có hơn trăm gia đình dân sống bằng nghề trồng rau trên những mảnh đất sau nhà. Gần 30 năm qua, trước khi cơn bão kinh hoàng Katrina tàn phá News Orleans, những người dân sống nơi đây vẫn thường hay tổ chức chợ rau trái, củ quả, gia cầm cuối tuần bày bán bên hông chợ Ly’ s Market. Đó là hình ảnh phiên chợ quê của người Việt trên đất Mỹ. Sau cơn bão, nhà thờ Mary Queen thương lượng mua lại 28 mẫu Anh đất quanh nhà thờ để xây dựng dự án Viet Village kết hợp với các vườn rau sau nhà của khu cộng đồng người Việt. Dự án được chính quyền thành phố và nhiều tổ chức xã hội tài trợ. Khu làng hiện hoàn tất giai đoạn một và không bao lâu nữa người Việt ở New Orleans sẽ có một làng Việt mang hình ảnh quê nhà với bàu sen, ao cá, vườn rau.
California có công nghệ cao lại là vùng đất nông nghiệp trù phú, năng suất cây trồng, rau quả hơn hẳn nhiều tiểu bang khác nhờ thời tiết thích hợp (hầu hết rau xanh bán trong các chợ ở Texas đều có nguồn gốc từ Nam Cali). Chợt nghĩ sự thành công của Làng Việt trên nếu được người yêu thích nghề nông thực hiện nhiều nơi thì biết đâu sẽ ghi được ấn tượng văn hóa Việt giống như văn hóa vườn Nhật.
NL