Ngày tôi còn nhỏ, cứ mỗi khi cái nóng mùa hè bắt đầu hầm hập tới là ngoại tôi lại rỉ rả: “Tao kiếm mớ rau tập tàng nấu canh ăn cho mát”. Tôi không hiểu rau tập tàng là rau gì, nhưng tò mò quá nên cũng đi theo ngoại coi ngoại hái rau tập tàng ở đâu. Ngoại tôi cắp cái rổ tre đã cũ lên màu nâu sạm, đôi chỗ có vài nan tre bị gãy, lấy cái khăn rằn màu trắng- nâu đỏ quấn lên đầu, đội cái nón lá cũ lên. Ngoại cũng kiếm cái nón lá cũ đưa cho tôi đội, một cái rổ tre cũ, rồi hai bà cháu lót tót mỗi người một cái rổ lui cui đi ra mảnh đất hoang bỏ trống cây cỏ um tùm sau nhà. Ngoại tôi có đến ba bốn cái khăn rằn màu trắng-nâu đỏ thay đổi mỗi ngày.
Chỗ này nói rõ thêm cho mọi người dễ hiểu nè. Ở miền Tây, đặc biệt xứ Bạc Liêu là nơi cộng đồng ba dân tộc: Kinh, Hoa, Khmer (còn kêu là người Miên, bắt nguồn từ chữ Cao Miên, Cambodia) thì người Miên sinh sống rất là đông. Nên trang phục, phong tục cúng kiếng, cưới hỏi, lễ lạt, xây cất nhà cửa… thường dùng lẫn lộn với nhau. Ðặc biệt, có điểm chung duy nhất khi xây cất nhà ở xứ này dù giàu sang hay nghèo khó, nhà tường hay nhà lá, đều làm đúng kiểu “nhà cao cửa rộng”, ở thoải mái, phù hợp khí hậu vùng miền.
Khăn rằn, xà rông là trang phục thường dùng phổ biến của người Miên. Khăn rằn là loại khăn khổ rộng được dệt thưa bằng sợi vải cotton hai màu: trắng- đen, trắng- đỏ nâu, trắng- xanh dương đậm, trắng- xanh lá cây đậm, làm thành từng ô vuông nhỏ bằng ngón tay trắng và màu. Khăn này nhiều công dụng lắm, vừa dùng làm khăn tắm, lau mặt, lau mồ hôi khi làm việc, thay quần áo, đội trên đầu che nắng, cột lại làm cái bòng đựng gạo, v.v… Thay quần áo là như thế này: Người ta tắm ngoài đồng trống, ao, kênh rạch (để nguyên quần áo khi xuống tắm). Tắm xong leo lên lấy cái khăn rằn quấn ngang hông rồi mới cởi quần áo ướt ra, lấy quần áo khô mặc vô trùm ngoài cái khăn đang quấn, xong kéo cái khăn ra, vậy là thay quần áo xong. Sau đó giặt bộ đồ ướt vừa thay ra. Chính vì sự tiện lợi của nó mà quân Việt cộng thời sống trong rừng U Minh (làm gì có chỗ tắm rửa thay quần áo đàng hoàng) người nào cũng có cái khăn rằn trắng đen quấn trên cổ để xài mọi lúc mọi nơi. Sở dĩ họ chọn màu trắng đen là vì màu này lâu cũ, ít nhìn thấy dơ, đỡ tốn xà bông. Lâu ngày riết thành quen con mắt, nhiều người nghĩ rằng khăn rằn trắng-đen là “dấu hiệu đặc sản” của Việt cộng miền Nam, nhưng sự thật khăn rằn là đặc điểm trang phục của người Khmer ở miền Tây.
Quay lại chuyện hái rau tập tàng. Tôi thấy ngoại tôi vừa đi chầm chậm, vừa để mắt tìm kiếm. Trong vườn có rất nhiều rau dền cơm trắng, dền đỏ, ngoại chỉ cho tôi thấy, kêu tôi hái đọt non. Rồi hái rau sam tía, rau má, rau diệu bò trên mặt đất, hái lá mồng tơi trên hàng rào, hái đọt bí, đọt bầu. Bẻ vài nhánh ngót có nhiều lá non tuốt lấy lá. Hái mớ đọt rau trai, mã đề, vài cái lá lốt. Gặp đọt rau đắng biển, rau ngổ cũng hái luôn. Hái thêm một trái mướp hương. Cứ như vậy cho đến khi rau đầy hai cái rổ, ngoại nói đủ nấu nồi canh bự ăn sáng, chiều rồi, vô thôi.
Tôi lấy làm lạ, mấy thứ rau vừa hái thì quen thuộc quá rồi, có tên có tuổi đàng hoàng, có thứ nào tên là “tập tàng” đâu. Tôi hỏi ngoại vậy chớ rau nào là rau tập tàng? Ngoại trả lời thì rau trong rổ đó. Tôi cãi lại: Cái này là rau dền, cái này rau sam, cái này mướp… đâu thấy thứ nào lạ mà ngoại biểu là tên tập tàng? Ngoại cười, nói: Tập tàng có nghĩa là đủ thứ lộn xộn, giống như người ta nói thập thành, hổ lốn, hầm bà lằng xắn cấu vậy đó. Nhưng rau tập tàng nấu canh chỉ có bi nhiêu đây thôi, thêm thứ rau khác vô nó chỏi mùi vị, ăn không ngon.
Rau đem về ngoại rửa sạch rồi để ráo nước, xong lấy dao bén xắt sơ qua rổ rau cho tất cả rau nhỏ đều lại. Mướp hương gọt vỏ, rửa sạch rồi xắt miếng nhỏ bằng ngón tay bỏ vô chung với rau. Mướp sẽ làm cho canh có vị ngọt hơn, thơm hơn.
Tép đồng tươi lớn bằng ngón tay lột bỏ vỏ, đầu và đuôi, chỉ lấy phần nõn, rửa sạch để ráo nước rồi dùng con dao phay to bản và nặng đập tép trên tấm thớt lớn cho tép hơi dập dập một chút. Ngoại nói đập như vậy khi nấu tép sẽ mềm và ngọt nước hơn.
Ngoại bằm vài tép tỏi, bắc cái nồi lớn lên bếp, cho lửa lớn vừa phải, cho vô nồi một muỗng canh mỡ nước (dầu ăn cũng được, ở quê thời điểm đó hay dùng mỡ heo thắng ra mỡ nước để dành nấu ăn) rồi phi mỡ tỏi cho vàng, bốc mùi thơm phức. Cho tép vô xào sơ qua vài lần cho tép săn lại, như vậy tép sẽ có mùi thơm, khi nấu canh thơm chớ không tanh nữa. Ðổ hai tô lớn nước sạch vô nồi, đậy nắp kín lại, cho lửa trên bếp cháy lớn lên. Canh me nước sôi bùng lên là mở nắp nồi ra hớt bọt bỏ cho thiệt sạch, nước canh sẽ trong vắt. Sau đó đó đổ hết rau vô nồi, nhận rau chìm xuống nước cho rau chín xẹp xuống. Dùng đôi đũa lớn lật trở rau phần trên xuống, phần dưới lên cho rau chín đều. Cho lửa cháy thật lớn để nước sôi trở lại, canh me sao cho khi thấy rau chín đều hết, chuyển sang màu xanh đậm bóng là rau chín. Nêm gia vị vô nồi canh (muối, bột ngọt, hạt nêm, không được cho đường vô canh), nếm thấy vừa miệng là được. Tắt lửa, nhắc nồi xuống khỏi bếp để rau không bị chín nhừ. Canh nấu ngon là gia vị nêm vừa ăn, rau vừa chín tới, rau chưa chín đều thì sẽ có mùi hôi, chín rục quá không nhai được thì cũng mất ngon. Vậy là ta có nồi canh rau tập tàng nấu tép vừa ngon, vừa mát, vừa bổ dưỡng.
Ngoại nói ngoài tép tươi ra, ta có thể nấu canh tập tàng bằng tôm khô, thịt heo bằm (xay nhuyễn), cách nấu cũng y như vậy. Nhưng nấu bằng tép tươi là ngon nhứt. Canh rau tập tàng ăn với cơm trắng, cá đồng kho khô trong ơ đất.
Ở quê, nhà ở mát nhứt là nhà lá. Cái nhà nào cũng có mái che bằng lá phủ dài trước hàng ba, bên hông nhà. Người nhà quê thường để dưới những mái lá này cái giường cũ trải chiếc chiếu lác, hay bộ ván để nằm hoặc ngồi chơi, làm việc cũng được, ăn cơm cũng được. Bộ ván, còn có tên khác là bộ ngựa, do nó có bốn cái chưn bằng cây ở dưới kiểu con ngựa (thành ra tám chưn), trên gác hai hay ba tấm ván lớn bắc qua, bự bằng cái giường ngủ loại lớn bề ngang 1.6 thước. Mùa Hè, gió thổi hây hẩy xua đi cái nóng, mấy bà thường đem rổ đựng kim chỉ ra ngồi trên bộ ván để may vá, làm bánh, nói chung là làm tất cả mọi việc nội trợ trong nhà mà công việc này chỉ cần ngồi một chỗ và nhiều ánh sáng. Con nít cũng đem tập vở ra bắc ghế nhỏ ngồi xung quanh viết, học, dùng bộ ván như cái bàn. Trưa thì dọn cơm ra đó leo lên ngồi xung quanh ăn, ăn xong lấy giẻ lau ngựa sạch rồi đem gối ra nằm trên đó ngủ trưa luôn. Hôm nào trong nhà nóng quá đem chiếu ra trải lên, giăng mùng trên bộ ngựa ngủ luôn, không cần vô nhà.
Nóng như thế này mà có cơm trắng tơi xốp, cá kho ơ, tô canh rau tập tàng ngọt lịm, ăn tới đâu cảm thấy khoan khoái mát mẻ tới đó, tưởng thú vui trên đời này chỉ đến thế là cùng.
TPT