Lữ Liên Cát bụi trở về

Lời Tòa Soạn: Nhạc sĩ Lữ Liên qua đời ngày 8 tháng Bảy 2012 tại bệnh viện ở Garden Grove, hưởng thọ 92 tuổi.  Ông là thành viên nòng cốt sáng tác và hát trong ban nhạc AVT  từ trước năm 1975. Ông  cũng từng là Trưởng ban kịch của Biệt Đoàn Văn Nghệ Trung Ương và từng làm việc cho đài phát thanh Mẹ Việt Nam. Nhiếp ảnh gia Đặng Mỹ Hạnh ghi lại những hình ảnh dưới đây khi ký giả Xuân Hồng của đài BBC đến phỏng vấn ông tại tư gia. Mời quý độc giả theo dõi.

Năm 2007. Sớm lập Đông. Tôi cùng “ê kíp” gồm: ký giả BBC Xuân Hồng, cố ký giả Trường Kỳ, nhạc sĩ Hoàng Thi Thao, nhà báo Nguyễn Tú A thực hiện một buổi phỏng vấn, ghi hình nghệ sĩ Lữ Liên tại tư gia của ông (Westminster, Nam California).

Tôi còn nhớ, bà Thúy Liệu (phu nhân của Lữ Liên) dìu ông ra từ phòng trong. Căn phòng khách chu vi hạn hẹp, ông ngồi trên chiếc ghế nhỏ, dáng bị động. Gương mặt dường như biểu hiện trạng thái thoái hóa của tư duy, cảm giác. Ông trả lời phỏng vấn ký giả Xuân Hồng; mắt nhướng vào cõi không, môi mấp máy, giọng khàn rền già cỗi. Bà bảo trí nhớ và sức khỏe ông dần sa sút sau cái cú té ngã nặng cách đó không lâu. Năm ấy ông đã gần 90 tuổi.

Căn mobile home chật chội, cái ván sàn ọp ẹp phát ra những âm thanh ỉ eo mỗi nhịp bước. Máy thâu hình nhạy âm, nên mọi người chúng tôi gắng cố định ở một vị trí cho đến khi công việc thu hình hoàn tất.
Tôi ngồi sát cửa sổ. Cái máy hình bận bịu trên tay. Khi thực hiện những góc cạnh chân dung người nghệ sĩ lão thành, tôi  chợt nghĩ đến tính chất phù vân của một đời người. Hào quang quá vãng và một tuổi già cô độc, còn lại…

Xong công việc thu hình, phỏng vấn mọi người mới thoải mái đi lại. Tôi theo bà Thúy Liệu qua một gian phòng nhỏ; một cái bàn con bề bộn, và bộ “sưu tập” nón mũ, bằng tuyên dương của Lữ Liên treo rải rác trên vách tường gỗ. Ở góc của phòng khách có dán hình poster của Tuấn Ngọc và Khánh Hà. Thật khó nghĩ rằng, tôi đã đang có mặt trong căn nhà của dòng họ Lữ- thân phụ của những tên tuổi làng nhạc Việt: Bích Chiêu, Tuấn Ngọc, Khánh Hà, Anh Tú, Lưu Bích, Thúy Anh, Lan Anh.

Tôi chăm chú quan sát cái lồng tre gần cửa sổ. Trong lồng, một con chim vành khuyên xơ xác lông cánh. Bà chợt hứng và kể về con chim nhỏ – người bạn thân thiết bao năm của gia đình (ông, bà).  Bà bảo rằng nó đã già lắm nhưng ông bà vẫn thương và giữ nuôi cho đỡ hiu hẩm. Khoảng trống trong đời chiều đơn chiếc, tôi nhìn bà, chợt bùi ngùi.

Bà đưa tôi xem những cuốn album có nhiều hình ảnh sinh hoạt nghệ thuật và gia đình. Tôi chụp lại tấm ảnh trong album của Lữ Liên và ban tam ca AVT. Phong cách nghệ thuật trào phúng của họ đã đi vào lịch sử âm nhạc Việt bằng giai điệu ngũ cung; và cảm hứng giễu nhại với những tình huống trào phúng, những chân dung trào phúng của xã hội bằng ca từ.

Lữ Liên và những cảm tác của ông đã đưa tên tuổi AVT lên đỉnh cao nghệ thuật: Ông nội trợ, Trắng đen, Dậy thì, Trâu ơi ta bảo này, Ba bà mẹ chồng, Cờ người, Em tập Vespa…

Đoạn trích dẫn của Ký giả văn nghệ Trường Kỳ trong một bài giới thiệu về nghệ sĩ Lữ Liên và lịch sử của Ban Tam Ca AVT, viết: “Năm 1958, trong danh sách công tác của Tiểu Đoàn 1 Chiến Tranh Chính Trị có một ban tam ca do 3 anh tân binh mới nhập ngũ tên Anh Linh, Vân Sơn và Tuấn Đăng chuyên trình bầy những bản nhạc vui nhộn. Họ lấy 3 chữ đầu của tên mình để ghép lại thành AVT để đặt tên ban. Người đứng ra thành lập ban AVT chính là nhạc sĩ Anh Linh mà không phải là nhạc sĩ Lữ Liên như không ít người lầm tưởng…

… Hình ảnh đặc biệt của AVT là lúc trình diễn họ đều mặc quốc phục với khăn đóng, áo dài và tự đàn lấy để hát…

… Qua đầu thập niên 60, vào lúc AVT cần những sáng tác mới để trình bầy, nhạc sĩ Lữ Liên có ý định thử nghiệm khi muốn hướng phần trình diễn của AVT về một thể loại mới lạ. Ông đã trích một đoạn trong bản Thất Nghiệp Ca của ông (sáng tác cho Đoàn Văn Nghệ Việt Nam) đặt tên là Tam Nghiệp, mô tả 3 chàng Thợ Nhuộm, Thợ Sửa Khóa và Thầy Bói để AVT thực nghiệm vào dịp Tất Niên trong một chương trình văn nghệ do quân đội tổ chức tại rạp Tống Nhất…

…Có thể khẳng định rằng AVT đã giữ vai trò độc tôn bằng hình thức tam ca trào phúng…

…vào năm 1988, thành phần AVT được tăng cường thêm nữ nghệ sĩ Thúy Liệu, và đã sang Úc trình diễn tại Sydney trong một chương trình kịch vui kéo dài trong 10 ngày…”
 
Khi viết lại những dòng hồi ức, tôi nghe ngậm ngùi. Trong ảnh, hai nhân vật nghệ sĩ tên tuổi (Lữ Liên và Trường Kỳ) đã trở về với bụi đất. Tôi nhớ đến Trường Kỳ và lời dặn của anh: “Mỹ Hạnh đừng quên chụp hết ảnh tư liệu về Lữ Liên nhé, quý lắm đấy”. Và rồi anh cũng lại là người ‘goodbye’ cuộc đời này trước hết, trước cả Lữ Liên.

May thay, tôi còn giữ lại tấm ảnh lưu niệm của tôi chụp chung với ông bà. Và tôi vẫn lưu giữ lại những tấm chân dung của người nghệ sĩ “tiền bối” tài hoa do tôi thực hiện. Trân kính gởi đến ông như một hoài niệm đẹp về cuộc gặp gỡ bất ngờ.

Viết đến dòng này, tôi chợt nghĩ đến bà – chiếc bóng lặng thầm còn nương lại bên vách đời hiu quạnh…