Vào tháng 11 âm lịch, các năm 1948, 1949 và các năm đầu thập niên 1950, hầu như khắp các vùng sông rạch miệt tổng Định Thành thuộc tỉnh Long Xuyên và các vùng phụ cận miệt Thất Sơn – Châu Đốc, đâu đâu cá cũng nổi đầu lội lêu bêu trên mặt nước như nhởn nhơ chơi giữa cõi đời nhiều sông nước này.
Dỡ chà bắt cá – nguồn vietlist.us
Mùa cá dại, cũng là sắp hết mùa cá trên đồng. Dân quê có cá ăn ngày ấy bắt đầu lo bắt cá Tháng Chạp, Tháng Giêng bằng cách chất chà và dỡ chà. Vào Tháng 8, Tháng 9, người ta chuẩn bị chà. Miệt Mặc Cần Dưng và các làng quê lân cận dường như nhà nào cũng có trồng cây me nước, nên dân cư ở đây thường chất chà bằng nhánh me nước. Ngoài me nước, nhiều nơi khác còn dùng nhánh bần, nhánh gáo, nhánh bảy thưa, trâm bầu, nhánh gừa, nhánh sộp, nhánh xoài làm chà. Miệt sông Cái ưa chất chà bó bằng nhánh tre bắt cá he, chà gốc bắt tôm. Miệt Hỏa Lựu, Vị Thanh, Gò Quao, Vĩnh Thuận dưới ngã ba nước trong ưa chất chà bằng đọt tràm, nhánh gừa, nhánh bần. Mỗi loại nhánh cây làm chà dụ được một số loại cá mà chúng ưa thích. Như trên có nói qua chà tre, thì cá he ưa ở; chà gốc thì tôm ưa vô làm ổ, chà me nước thì cá thác lác rất mê; chà tràm, chà bần, chà nhánh sộp, nhánh gừa thì cá nào vô cũng được nhưng chà tràm lúc mới chất cá nhát vô chà vì mủ tràm thì chát, nên khi chà tràm cũ và hết mủ cá mới chịu vô làm nhà, làm ổ.
Về kích thước mỗi đống chà tùy theo trong rạch, trong kinh hoặc ngoài sông Cái mà mỗi đống chà có kích thước khác nhau, không buộc phải y như nhau. Nhưng thường thường chiều dài cỡ 30 thước và ngang tối thiểu phải 10 thước, miễn sao với tay lưới dỡ chà dài 100 thước mà bao đủ đống chà là được. Ngày xưa, người ta dỡ chà bằng đăng, sau này tiến bộ hơn, người ta dùng lưới đậu 9 để dỡ chà.
Nếu dỡ chà bằng đăng thì việc trải đăng phải nhanh và ít trở ngại chừng nào tốt chừng nấy. Vì nếu trở ngại như đăng bị ngã hay trải đăng chậm quá cá sẽ hoảng hồn chạy ra khỏi chà hết. Còn bao chà bằng lưới thì rất nhanh và tiện lợi nhưng cũng gặp trở ngại là khi bủa lưới bị rối hoặc luýnh quýnh rồi bơi xuồng bị chìm thì cá trong chà giựt mình lội ra ngoài thì cầm chắc phần tốn công mà cá quá ít.
Tuần tự trong việc chất một đống chà là chọn nền; thường thường chọn đầu doi đuôi vịnh là cá nhiều. Chọn nền xong thì lo móc nền chà. Móc nền chà là mình lặn xuống chỗ nền chà lấy hai chân nhấn những cục đất cho lớn rồi ôm nó bỏ ra ngoài sông sâu với mục đích là làm cho nền chà sâu xuống năm ba tấc để cá vô chỗ sâu này mà trú ngụ khi có chà. Móc nền xong, là bắt đầu cắm trụ và buộc rượng chà chung quanh cho chắc chắn. Thông thường trong giới chất chà hay trong giới cất trại, cất nhà ở nhà quê có câu thiệu: “buộc không ong, cho không cũng không thèm”. Tức là muốn cho rượng chà buộc chặt vô các trụ là mỗi nuộc lạt muốn cho chắc đều phải quay chéo vài ba bận cho chặt để mối lạt không bị lỏng mà lung lay hoặc sứt ra.
Đống chà chất ven sông – nguồn vietlist.us
Cắm trụ, buộc rượng chà xong là chờ nước kém mùng 10 Tháng 10 âm lịch là xuống chà. Ngoại trừ chà bó, chà gốc chất ngoài sông Cái bắt cá he, bắt tôm, còn trong sông rạch thường chất chà cắm, những nhánh chà cắm xiên xiên một góc 35 độ hoặc 45 độ. Đừng cắm chà nằm quá, chà sẽ mau bị bùn bồi lên; nhưng cắm chà mà đứng quá làm đống chà không ấm, cá ít vô. Cắm xiên 45 độ, giống như mái nhà cá ưa vô ở và làm ổ luôn thể. Có mấy loại cá tôm ưa làm ổ ngay trong đống chà là cá ngát, tôm càng xanh và tôm càng lửa. Còn kỳ dư các loại cá khác thích dựa vô chà như trạm dừng chân trên bước đường lưu lạc vậy thôi chứ ít ở nơi nào cố định.
Chà chất, nếu cụ bị đủ vật dụng, trung bình một ngày là chất xong một đống. Những năm 1976 – 1980, tôi có hơn bốn năm rưỡi làm nghề chất chà này. Lúc đó chúng tôi có khoảng 10 anh em mà chất được gần 40 đống chà bằng đọt tràm, nhánh bần và nhánh gừa, nhánh sộp, nên tôi biết cái cực và cái sướng của nghề dỡ chà ở vùng ngã ba nước trong gần Vĩnh Thuận, đường đi U Minh …
Chất chà xong là phải lo kiếm mồi nhử cá. Các loại cá trắng như cá dảnh, cá mè vinh, cá mè hôi, cá he thì thích dây cứt quạ; các loại tôm càng thì thích khoai mì nướng, lúa hột rang cho thơm; còn các loại cá khác như cá chẻm, cá ngát, cá lóc chúng tự động vô chà kiếm cá nhỏ làm mồi, nên khỏi cần phải nhử mồi. Trung bình kể từ ngày chất chà xong, nếu chà mới phải chờ cá vô chà cho quen, nên có khi một tháng rưởi mới dỡ chà được. Còn chà cũ, trung bình mỗi tháng mỗi dỡ đều có cá như thường.
Về điểm này, tôi có đọc chương 2: “Người lính già trên đồng bưng”, trong cuốn tiểu thuyết “Về Đâu” của Đào Hiếu, phổ biến trên Talawas, tác giả viết: “Trong khúc sông chảy ngang nhà, người ta thả xuống nhiều cành cây khô để “lót ổ” cho cá. Trên mặt nước rải đầy lục bình để che nắng. Sau một năm, cá về thường trú ở đó, con cháu đầy đàn . Đến ngày, người ta chỉ việc vây lưới chung quanh, dỡ lục bình đi, dỡ chà bỏ lên bờ. Rồi kéo lưới.” Theo mạch văn, tôi không thấy tác giả có ngụ ý hoặc “ẩn dụ” nào khác, nhưng nói về vụ chất chà mà chất một năm mới dỡ là không đúng như ngoài thực tế. Vì chà chất mà để lâu quá như vậy, lúc bấy giờ bùn nó bồi lấp chà chìm xuống đất hết rồi, còn chà đâu mà dỡ với không dỡ gì nữa. Lúc bấy giờ là mò chà có lý hơn!
