Mùa lũ khu vực sông Mississippi khởi sự vào cuối Tháng Tư, rồi sau hai tháng, từ đầu Tháng Sáu kéo dài đến hết Tháng Mười Một trong năm là mùa bão tố. Trong những ngày tháng này, hàng triệu người dân ở các thành phố hai bên bờ Mississippi lúc nào cũng chuẩn bị sẵn sàng chạy đua cùng lũ bão, còn các cơ quan hữu trách thì luôn bận rộn cho những kế hoạch đối phó một khi nước sông dâng cao có nguy cơ nhấn chìm thành phố. Cho nên việc xả lũ khẩn cấp hồi giữa Tháng Năm vừa qua của Công Binh trông coi hệ thống các đập nước đã cứu thành phố New Orleans và Baton Rouge thoát khỏi cảnh Katrina lần thứ hai, dầu phải hy sinh các thị trấn, trang trại quanh đầm Atchafalaya phía Nam Louisiana.
Không ảnh chụp giữa quận hạt Bluffs và thành phố Sioux, Iowa – Photo Missouri River Flood 2011
Ngọc Linh
Rời đồng lúa Crowley, tôi tiếp tục cuộc hành trình đơn độc từ thị trấn Lafayette đi Baton Rouge. Nắng thu trong vắt, cảnh vật nông thôn hiện lên một màu tươi tắn trên những thửa đất nâu đã được cày xới xen kẽ từng ruộng mía đường xanh xám tiếp nối nhau và cao vượt quá đầu người. Mía đường đang vào vụ. Hàng chục máy gặt liên hợp đang thu hoạch cung cấp nguyên liệu cho nhà máy đường bên trái xa lộ 10 mà xe tôi vừa mới lướt qua. Đây là vùng mía lớn nhất phía Nam Louisiana, nơi còn nằm trên địa thế cao hơn mực nước biển, trước khi vào đoạn cầu nổi dài gần ba chục kilômét bắc ngang qua nhiều đầm lầy và những con sông thuộc vùng trũng Atchafalaya lớn nhất nước Mỹ rộng 2,410 kilômét vuông trải dài theo bờ Vịnh Mexico.
Cầu nổi xa lộ 10 dài gần 30km vượt qua đầm Atchafalaya
Cảm giác của tôi lúc này thật lạ, ký ức của những chuyến đi sông nước chợt lần lượt hiện ra trong đầu, nhưng lòng lại háo hức bước vào cuộc phiêu lưu mới khi chạy xe trên đoạn cầu dài. Bên dưới, sông rồi lại sông, đầm rồi lại đầm chen lẫn những cây thông đầu gối ngập chân trong nước bao quanh bởi từng mảng bèo xanh bất động. Hoang dã như thuở hồng hoang. Cái hoang dã này khác sự hoang vu của vùng Đất Mũi Cà Mau, nơi tôi có dịp đi qua bằng chiếc tắc ráng nghếch mũi lao như tên trên những khúc sông, đầm, phá. Về hình thể địa thế vùng trũng Atchafalaya không khác Đất Mũi là mấy: đất không chân, do bồi tụ phù sa từ các dòng sông đổ ra biển cho nên không thể làm đường bộ mà phải xây cầu nổi để rút ngắn thời gian đi lòng vòng bằng phương tiện thủy lộ. Một mặt khác quan trọng hơn là không xáo trộn địa hình, bảo vệ môi trường, dòng chảy tự nhiên từ khu vực cao xuống khu vực thấp. Có điều Đất Mũi quê nhà khó có được cây cầu nổi dài như thế này mà phải phân chia từng chặng. Nhưng đó cũng chỉ là những dự án trên giấy không biết khi nào mới thành hiện thực.
Cảnh hoang dã trên đầm Atchafalaya
Suốt hai mươi phút vượt trên cầu nổi, tôi cho phép mình liều lĩnh thả hồn nhìn ngắm đầm hoang chợt ẩn chợt hiện sau từng vạt cây dại che khuất dọc hai bên cầu. Thi thoảng cầm lái một tay, còn tay kia tôi đưa máy ảnh lên bấm mà không biết “bà độ” có tấm hình nào lọt vô khung ngắm.
Giữa Tháng Mười, mùa bão còn lấp ló, trong khi mùa lũ đã đi qua rồi. Nước trong đầm lắng đọng không cuồn cuộn cuốn phăng bọt nước trắng xóa như hồi giữa Tháng Năm khi tình cờ nghe lời kể của người đồng hương chủ một tiệm bách hóa có cây xăng nhỏ lúc tôi tấp xe vào thành phố tiếp thêm nhiên liệu. “Lũ thường xuất hiện vào mùa Xuân do băng tan từ phương Bắc. Có năm lũ cao, có năm lũ thấp. Khi mực nước sông thành phố Vicksburg tiểu bang Mississippi báo động, thì dưới hạ nguồn người dân bắt đầu phấp phổng lo. Không phải lo chạy mà lo đối phó bằng những bao cát lấp chặn dọc theo đường sá đề phòng lũ phá vỡ đê bao khu vực. Bình thường cả chục năm mới có một lần lũ lớn. Lúc ấy dù không muốn, cũng phải vắt giò mà chạy”.
Sống ở vùng hạ lưu sông Mississippi người dân quan tâm tường tận tới thủy văn, thời tiết là chuyện bình thường. Biết để chuẩn bị tư thế để sẵn sàng di tản khi bất ngờ lũ dâng bão đến như hồi Katrina tàn phá. Anh kể tiếp: “Hồi mấy tháng trước, tụi tôi cũng định chạy lũ khi nghe thông báo mực nước sông Mississippi vượt qua đỉnh kỷ lục 16 mét trong trận lũ lịch sử 1927. Ở phía trên, bang Tennessee, nước lũ đã tràn vào vài thị trấn, người dân phải di chuyển bằng xuồng trên phố. Đập New Madrid xả nước cứu nguy, nhưng cũng không giảm bao nhiêu lưu lượng nước. Ngày hôm đó, phải nói là dân chúng Baton Rouge rất hoang mang theo dõi truyền hình liên tục. Rồi lại nghe tin Đập tràn Morganza khu vực sông Atchalafaya được lệnh xả nước sẽ làm ngập các vùng phía dưới để cứu Baton Rouge. Trước đó một ngày, Đập Bonnet Carre giải cứu cho thành phố New Orleans bằng cách xả hết công suất 83,000 m3/giây vào hồ Pontchartrain đổ ra biển. Việc xả nước ngọt vào hồ nước mặn đổ ra vùng biển đã làm ngư dân Việt New Orleans ngồi chơi xơi nước vài tuần vì ảnh hưởng con nước xáo trộn làm cá tôm đi mất. Chưa lần nào 3 con đập lớn trên sông Mississippi xả lũ cùng một lúc”.
Mùa lũ tràn về trên sông Mississippi gần Đập tràn Bird Point New Madrid (ảnh Wiki)
Tôi nhớ ngày 15 tháng 5 hôm đó, khi các thông tin về mực nước sông Mississippi dự đoán có khả năng tiếp tục dâng cao xấp xỉ 17.5 mét trong vài ngày tới đã trở thành một tin nóng hổi trên các thông tin đại chúng. Người ta ví trận lũ này như một trận chiến giặc nước. Nếu không cứu được thì Baton Rouge, New Orleans chắc chắn chìm trong biển nước. Đại tá Ed Fleming tuyên bố: “Đấy là một ngày lịch sử, không chỉ với toàn bộ sông Mississippi mà với cả tiểu bang Louisiana”. Còn Thống đốc Bobby Jindal hân hoan trả lời phỏng vấn khi những “bức tường nước” hoàn thành sứ mệnh mà không thiệt hại một mạng người nào. Khó mà tưởng tượng một quyết định đưa ra không đúng thời điểm, vì diễn biến thủy văn có yếu tố bất thường. Chần chừ một phút là thảm họa khôn lường ập đến ngay. Ngay như trận lũ tại Thái Lan mới đây đe dọa thành phố Bangkok từng ngày, nếu không kịp thời xả tất cả các cổng đập trên sông Chao Phraya. Thủ tướng Thái Yingluck Shinawatra ra lệnh thà hy sinh 7 quận ven đô để cứu thủ đô. Tuy nhiên, hệ thống đập xả quá yếu và các kênh dẫn nước quá nhỏ dẫn đến sự thất bại, khiến hơn phân nửa Bangkok ngập trong dòng nước lụt.
Đập tràn Bonnet Carre xả nước vào hồ Pontchartrain (ảnh Wiki)
Do địa hình tự nhiên, đầm Atchafalaya là cái rốn xả lũ của sông Mississippi đổ ra biển cho vùng Baton Rouge thông qua đập tràn Morganza. Trong khi phía Tây Bắc thành phố New Orleans có đập tràn Bonnet Carré phụ trợ xả lũ vào hồ nước Pontchartrain rộng hơn 1,600 kilômét vuông. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 1973 cửa xả lũ Morganza được mở chấp nhận hy sinh các thị trấn, trang trại nhỏ để bảo vệ các thành phố lớn. Đập tràn Morganza có 125 cửa. Nếu mở hoàn toàn giúp xả khoảng 200,000m3/giây, gấp 6 lần khối nước của thác Niagara. Và phải mất 15 phút người ta mới có thể nâng hoàn toàn một tấm chắn cửa xả cao 7.6 mét, nặng khoảng 10 tấn. Tuy nhiên, giới chức điều hành chỉ mở 3 cửa và điều chỉnh mức xả lũ để làm thoát chỉ khoảng hơn 3,000m3/giây. Nếu xả mạnh, dòng nước sẽ bắn thành cột nước và sức chảy tràn có thể làm trôi đất, xói lở những vùng đất yếu. Theo quan sát các dòng chảy tràn trên đầm Atchafalaya 50 năm qua đã bồi tụ nhiều cồn đất mới ngay cửa sông Atchafalaya phía ngoài biển. Hiện tượng này giống ở Đất Mũi Cà Mau. Nói văn hoa một chút, dân quê mình gọi là đất nở.
Bắt nguồn từ hồ Itasca ở độ cao 450 mét chảy qua 9 tiểu bang đổ ra Vịnh Mexico, sông Mississippi dài 3,733 kilômét, đứng hàng thứ ba ở Bắc Mỹ và có lưu vực sông lớn thứ tư thế giới. Lưu lượng trung bình 16,792m3/giây, mùa lũ tối đa có thể đạt 86,791m3/giây. Cho nên ở khu vực hạ nguồn Louisiana phải xây dựng nhiều đập tràn và hệ thống đê bao quanh các thành phố. Với lưu lượng trên, các đê bao còn khả năng chịu đựng, nhưng một khi nước vượt qua đỉnh lũ, hệ thống đê bao sẽ bất lực để cho dòng nước phá tan làm ngập lụt cục bộ khu vực. Vì thế sau trận bão Katrina, thành phố New Orleans đã tăng cường phòng chống lụt bằng cách xây dựng thêm các trạm bơm có công suất lớn. Công trình bơm thoát nước ở Đại lộ London và kênh thoát nước 17 khu vực Harvey hoàn thành năm 2008. Theo tính toán, chỉ cần hai tiếng đồng hồ, hệ thống 11 turbin máy sẽ bơm thoát cho khu vực ngập sâu nửa thước.
Đập tràn Morganza giữa sông Mississippi và Atchafalaya có 125 cửa xả (ảnh Wiki)
Đứng trên khu vực River Walk nhìn ra dòng Mississippi hiền hòa như con trăn uốn mình đổ ra cửa vịnh. Ấy thế khi giận dữ, nó lại biến thành con thuồng luồng hung tợn nổi sóng ba đào gây cơn hồng thủy. Và ai mà biết nó trở chứng lúc nào? Thôi thì mặc tự nhiên trời đất. Dẫu sao chỉ còn vài ngày, người dân vùng Nam Louisiana lại được bình an đi qua một mùa lũ bão.
NL